Scotland Yard dreigt met vervolging van journalisten

Het uitlekken van vertrouwelijke berichten van de Britse ambassadeur in Washington heeft Scotland Yard in conflict gebracht met de pers. In de vertrouwelijke berichten die de Mail on Sunday naar buiten bracht schreef ambassadeur Sir Kim Darroch dat hij president Trump 'incomeptent' en 'onzeker' vond. Na de publicatie van zijn telegrammen vorige week achtte Darroch zijn positie als vertegenwoordiger van het VK in de Verenigde Staten onhoudbaar en bood hij zijn ontslag aan.

Vandaag is opnieuw correspondentie van Darroch uit Washington naar buiten gekomen. De ambassadeur beoordeelde vorige jaar het opzeggen van het nucleair verdrag van de VS met Iran als 'diplomatiek vandalisme'. Trump zou het alleen gedaan hebben om wraak te nemen op zijn voorganger Obama. Hij had ook totaal geen idee hoe het verder moest met Iran.

Bij de ophef over het lekken van deze vertrouwelijke diplomatieke correspondentie is er nu ook verontwaardiging over de opstelling van Scotland Yard die de bron van het lek moet zoeken.

Het hoofd van de contraspionage-afdeling van Scotland Yard, Neil Basu waarschuwde journalisten en uitgevers dat zij kunnen worden vervolgd voor het openbaar maken van staatsgeheimen als zij nog meer diplomatieke boodschappen publiceren, schrijft De Volkskrant. Daarmee lokte hij flinke kritiek uit. George Osborne, de vroegere minister van Financiën en nu de hoofdredacteur van de London Evening Standard noemde het een ‘heel domme uitspraak’ van een politieman ‘die kennelijk niet veel kaas heeft gegeten van de persvrijheid’.

Opmerkelijjk is dat ook minister van Buitenlandse Zaken Jeremy Hunt en zijn voorganger Boris Johnson, die nu verwikkeld zijn in een strijd om de opvolging van premier Theresa May, de persvrijheid verdedigden. Volgens hen moet de politie achter het lek aan gaan, niet achter de media.

[Foto: Matt Brown CC]

AIVD klaagt journalist aan

De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) heeft een kort geding aangespannen tegen Volkskrant-journalist Huib Modderkolk. De AIVD zag zich ook "gedwongen" aangifte te doen tegen Modderkolk vanwege het "voornemen" staatsgeheimen openbaar te maken. De journalist heeft een boek geschreven over digitale spionage dat binnenkort zal worden gepubliceerd. De AIVD heeft de tekst gezien en op verzoek van de dienst heeft Modderkolk enkele aanpassingen gemaakt. Modderkolk: 'De punten die ze overtuigend hebben gebracht, heb ik aangepast, maar een aantal punten waren niet overtuigend en het blijft een journalistieke afweging. Als ik nog meer informatie moet weghalen komt de geloofwaardigheid van het boek in het gedrang. Dat betekent dat er vrij weinig overblijft van wat ik over een bepaalde operatie kan schrijven. Bovendien zie ik niet hoe mensen door deze informatie alsnog in gevaar kunnen komen'. Verder zegt hij: 'De AIVD heeft de kans gehad me van meer informatie te voorzien om me op andere gedachten te brengen.'
Maar daar wilde de AIVD niet aan. Volgens de dienst gaat het om tien woorden die staatsgeheime informatie bevatten. 'Ze kunnen niet op deze manier gepubliceerd worden, want dat betekent mogelijk levensgevaar voor een bron. Onze wettelijke plicht is het beschermen van onze informatie en bronnen,' aldus een woordvoerder.

Preventieve censuur

Advocaat Christiaan Alberdingk Thijm vindt een aangifte tegen Modderkolk vanwege zijn voornemen tot publicatie "volstrekte onzin". Het is een poging tot preventieve censuur en dat gaat rechtstreeks in tegen de persvrijheid. Interessant is hoe de dienst zich in de rechtbank gaat opstellen. Ze zullen toch moeten laten zien wat het concrete gevaar is: waarom moeten die tien woorden tot staatsgeheim verklaard worden? Daarmee lopen ze het risico dat ze hun eigen geheimhoudingsplicht moeten overtreden. Waarna er geen zaak meer is tegen de journalist. Via Twitter laat Modderkolk weten dat de AIVD daarom een volledig publicatieverbod eist van alle juridische stappen van de dienst. 'Tevens verzoekt de AIVD om - nu alvast - gedaagden te verbieden mededeling te doen aan derden omtrent alle informatie over dit proces'. De inlichtingendienst belemmert niet alleen de persvrijheid, maar ook de openbaarheid van juridische procedures.

Met het kort geding tegen de Volkskrant-journalist over de tekst van zijn boek en de dreiging met aangifte vanwege een strafbaar feit (die volgens Nieuwsuur inmiddels is ingetrokken) hebben we nu in korte tijd het derde geval van intimidatie van de Nederlandse staat tegen journalisten en klokkenluiders die informatie over het handelen van de overheid naar buiten willen brengen.

Brazilië zoekt naar wraak op Glenn Greenwald

Begin vorige maand publiceerde The Intercept van de Amerikaanse journalist Glenn Greenwald via een lek verkregen aanwijzingen dat de Braziliaanse corruptie-onderzoeker Moro zelf vals spel heeft gespeeld. 'Als onderzoeksrechter in de zuidelijke stad Curitiba was Moro jarenlang de belangrijkste aanjager van het Wasstraat-onderzoek. De Braziliaanse editie van The Intercept kreeg echter een berg aan chatberichten, audiofragmenten, video’s en foto’s in handen die aantonen dat Moro zaken in het geheim afstemde met aanklagers van het Lava Jato-team. Zulke samenspanning zou juridisch vals spel zijn,' schrijft de NRC. Door toedoen van Moro verdween de populaire linkse ex-president Lula da Silva achter de tralies en kon hij geen rol meer spelen in de presidentsverkiezingen die vorig jaar werden gewonnen door de uiterst rechtse Jair Bolsanaro. Moro promoveerde tot minister van Justitie.

Uit het berichtenverkeer tussen Moro en de aanklagers dat The Intercept openbaar heeft gemaakt 'blijkt hoe hij hun onderzoekslijnen aanbeveelt die Lula in verband kunnen brengen met een dubieuze transactie rond een strandhuis. In een andere conversatie valt te lezen hoe onderling paniek uitbreekt nadat het Hooggerechtshof heeft bepaald dat de krant Folha de São Paulo de ex-president kort voor de stembusgang zou mogen interviewen in diens cel.'

De onthullingen van The Intercept zorgden voor grote beroering in Braziliaanse regeringskringen. Er werd opgeroepen Greenwald, die in Brazilië woont, het land uit te zetten. Vorige week werd bekend dat de politie Greenwald's financiën gaat onderzoeken. De politie ontkent en zegt alleen onderzoek te doen naar het lek uit het team van de witwas-operatie. Journalisten zijn er niet gerust op. “It’s not only an outrageous attack on press freedom, but a gross abuse of power,” zei Trevor Timm, directeur van Freedom of the Press.

Glenn Greenwald (foto van Wikipedia.nl) is de journalist die in 2013 voor  The Guardian het verhaal van Edward Snowden over de spionageactiviteiten van de Amerikaanse geheime dienst NSA naar buiten bracht. In 2014 richtte hij The Intercept op voor publicaties van onderzoeksjournalisten en commentaren op de actuele politiek.

Hieronder updates van 13 juli en 16 juli

Klokkenluider Belastingdienst geschorst

De Belastingdienst heeft volgens Trouw disciplinaire maatregelen genomen tegen een ambtenaar in de slepende affaire rond de kinderopvangtoeslag. De ambtenaar zou interne stukken van de Belastingdienst naar buiten hebben gebracht, die door de fiscus werden achtergehouden in rechtszaken tegen gedupeerde ouders. De ouders moesten, naar nu blijkt ten onrechte, toeslagen terugbetalen en zijn daarvoor in beroep gegaan. Staatssekretaris Snel staat onder grote druk vanwege de fouten van de Belastingdienst en ook vanwege zijn weigering om de opdracht voor een intern onderzoek naar de affaire openbaar te maken.

Volgens bronnen van Trouw en RTL Nieuws ziet de betrokken ambtenaar zich niet als klokkenluider, maar is het iemand die een ‘ernstige misstand’ wilde voorkomen en slechts ‘ontbrekende gegevens’ doorgaf, omdat die volgens de wet in een dossier horen te zitten. Maar zijn meerderen zien het doorgeven van de ontbrekende stukken als 'schending van het ambtsgeheim'. Kamerleden hebben negentig vragen over de zaak ingediend, waaronder de vraag naar de omgang met klokkenluiders.

Trouw-columnist Stevo Akkerman reageert vandaag met een boos stukje waarin hij de ambtelijke bureaucratie ernstige verwijten maakt. De schorsing van de klokkenluider toont volgens hem aan dat daar de neiging bestaat 'om het belang van de eigen organisatie boven dat van de burger te stellen en zichzelf niet gebonden te achten aan de voorschriften die gelden voor de bevolking. Minder deftig uitgedrukt: om zich te gedragen als een wetteloze bende.' Waarom wordt degene die het verhinderen van een eerlijke rechtsgang voorkomt gestraft? 'De rechtsstaat hapert als de overheid zelf onzuiver handelt en dan is het uitstekend als ambtenaren lekken.'

Justitie drijft Manning in faillissement

Vorige maand heeft een rechter in de Amerikaanse staat Virginia Chelsea Manning voor de tweede keer gevangen gezet vanwege haar weigering om te getuigen voor de Grand Jury over haar contacten met Wikileaks. Daarbij bepaalde hij dat ze vanaf half juni een boete van 500 dollar per dag moet betalen als ze volhardt in haar standpunt. Die boete is vorige week zondag ingegaan. Donderdag heeft ze de rechtbank ontheffing van de boete gevraagd. Ze is eenvoudig niet in staat het bedrag op te brengen. Ze heeft inmiddels haar appartement al opgegeven en verwacht deze week failliet te gaan.

Haar advocaten hebben eerder ook al duidelijk gemaakt dat het zinloos is Manning boetes op te leggen omdat ze toch niet van plan is toe te geven. Het opleggen van boetes zou verdedigd kunnen worden als er daardoor een kans bestaat dat de aangeklaagde alsnog overstag gaat. Dat helpt soms  om onwillige aangeklaagde bedrijven te dwingen over de brug te komen. Maar hier is daarvan geen sprake. 'De boete en haar gevangenisstraf zijn daarom in feite een straf, ook al is ze niet beschuldigd van een misdrijf.' 

Chelsea Manning weigert te getuigen omdat ze het Grand Jury systeem principiëel afwijst. Bovendien, zegt ze, heb ik alles over het lekken van documenten naar Wikileaks al gezegd voor de krijgsraad en is er niets toe te voegen dat gebruikt kan worden in een proces tegen Julian Assange. 

Volgens de Amerikaanse journalist Kevin Gosztola van Shadowproof, die Mannings zaak van nabij volgt, gaat Justitie er van uit dat ze via Manning Assange kunnen veroordelen. "Hun hele idee is dat Julian Assange Chelsea Manning heeft aangeworven om voor hem te werken en documenten te stelen namens WikiLeaks," Maar Manning houdt vol dat ze geheel zelfstandig handelde. Justitie zou zich volgens Gosztola wel eens kunnen misrekenen met het vasthouden van Manning. Hij acht het niet onwaarschijnlijk dat de uitspraak van de rechter als onconstitutioneel kan worden afgewezen. 

[foto: Chelsea Manning mural uit 2013 van Timothy Krause CC]

Uitleveringszaak Assange opgeschoven naar eind februari 2020

Eerst boeten in het Verenigd Koninkrijk.

Een Britse rechter heeft bepaald dat Julian Assange eerst een straf van vijftig weken in een Britse cel moet uitzitten voordat het uitleveringsverzoek van de Verenigde Staten verder wordt behandeld. Die straf krijgt hij omdat hij zeven jaar geleden op borgtocht vrij was gelaten en toen asiel zocht in de ambassade van Ecuador. Met medewerking van dat land is hij daar onlangs door de politie opgehaald en overgebracht naar een Britse cel. Het uitleveringsverzoek van de VS is inmiddels door de Minister van Binnenlandse Zaken Javid goedgekeurd. Zweden, dat ook nog een appeltje met hem te schillen heeft, zal zijn uitlevering niet eisen na een uitspraak van de rechtbank dat hij niet in voorarrest hoeft te blijven.

Of de Britse rechter begin volgend jaar zomaar akkoord gaat met het uitleveringsverzoek is nog de vraag. De Amerikanen hebben de aanklachten tegen Assange uitgebreid met overtredingen van de spionagewet die betrekking hebben op het lekken van staatsgeheimen door ambtenaren. Dit is door verschillende media als intimiderend bestempeld en in strijd met de persvrijheid. Als Assange veroordeeld wordt voor het naar buiten brengen van gelekte gegevens zijn verschillende kranten en televisiestations ook niet meer zeker van de vrijheid om dergelijke informatie te publiceren. Assange zei afgelopen vrijdag bij de rechtszaak dat de regering de pers probeert te misleiden door Wikileaks voor te stellen als iets anders dan andere media. Zijn advocaat Mark Summers spreekt over een 'schandalige en frontale aanval op de rechten van journalisten en de vrije meningsuiting'

Nederlandse Justitie op jacht naar klokkenluiders

Minister Grapperhaus komt onder druk van zijn ambtenaren terug op belofte

Eind 2017  onthulde Nieuwsuur dat het ministerie van Justitie druk had uitgeoefend op onderzoekers van het WODC die een rapport hadden geschreven over legalisering van de wietteelt. Die beïnvloeding was intern al eerder aan de orde gesteld door onderzoeker Marianne van Ooijen. Nieuwsuur kwam in het bezit van documenten die haar klachten ondersteunden. In de Tweede Kamer sprak de net aangetreden minister Grapperhaus (CDA) er zijn afkeuring over uit. Daarbij zei hij dat hij niet op zoek zou gaan naar de klokkenluiders die Nieuwsuur aan de documenten hadden geholpen. Dat past  niet in de cultuur die ik voorsta, zei hij. Hij prees van Ooijen voor haar rol als interne klokkenluider.

Nu heeft het OM alsnog een strafzaak geopend om te achterhalen welke bronnen binnen het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) contact hebben gehad met Nieuwsuur. In Nieuwsuur verklaarde de minister dat hij er niet op zat te wachten, maar dat hij een onderzoek wel terecht vindt als strafbare feiten zijn geconstateerd. Het zou gaan om het schenden van het ambtsgeheim. Volgens het ministerie staat het delen van de informatie met Nieuwsuur „op gespannen voet staat met de integriteit die de overheid dient te waarborgen als goed werkgever”. Ook zou het lek „ondermijnend zijn voor het onderlinge vertrouwen” en de privacy van medewerkers van het ministerie schaden.

In een uitzending van Nieuwsuur suggereerde politiek verslaggever Arjan Noorlander dat de minister door zijn eigen ambtenaren onder druk is gezet. Kamerleden reageren zorgelijk (Madeleine van Toorenburg, CDA) tot ronduit afwijzend (Michiel van Nispen, SP).

Hoe het onderzoek ook gaat aflopen, het zal zonder meer het beoogde effect hebben: ambtenaren afschrikken om informatie naar buiten te brengen die de overheid in kwaad daglicht kan stellen. Grapperhaus had zich voorgenomen na alle doofpotaffaires op het ministerie van Justitie een andere cultuur te bevorderen. Hij is in de korte tijd van zijn bewind al een staatssecretaris kwijtgeraakt die struikelde over een beroerde manier van communiceren. Hij zal het nu zelf opnieuw moeilijk krijgen in de Tweede Kamer. De uitkomst van het debat is ongetwijfeld spannend voor de betrokken bewindslieden en sensatiebeluste media. Maar het belang van burgers, waar het werkelijk om gaat, is dat ook ambtenaren de ruimte zouden moeten krijgen om zonder strafrechtelijke vervolging misstanden aan de kaak te stellen.

[Foto: Aftrap van het derde Nationale actieplan Open Overheid 2018-2020. Sebastiaan van der Burg cc.]